Toplum Gönüllüleri Vakfı
Küçük Adımlar Büyük Yarınlar projesi
2006 - 2007 Akademik Yılı
Değerlendirme Çalışması
Hazırlayan: Doç.Dr.Zeynep Cemalcılar
04 Eylül 2007
Bu rapor Toplum Gönüllüleri Vakfı’nın üniversite, lise ve ilköğretim öğrencileri ile birlikte gerçekleştirmekte olduğu Küçük Adımlar Büyük Yarınlar Projesi’nin birinci dönem değerlendirme çalışması bulgularını özetlemektedir.
Projenin uygulanmış olduğu 7 ilden (Samsun, Malatya, Kocaeli, İstanbul, Trabzon, Elazığ ve Van) toplam 7 proje sorumlusu, 18 gönüllü ve 72 öğrenci proje öncesi ve sonrasında hazırlanan anketler cevap vermiştir. KABY projesinin uygulanması iki akademik dönem boyunca sürmüştür.
Bu raporda, projenin öncelikle ilkokul ve lise öğrencilerinin üzerindeki etkileri tartışılmış, daha sonra da gönüllü çalışan üniversite öğrencilerinden bir grubun proje hakkındaki geri bildirimlerine yer verilmiştir.
KABY projesinin öğrenciler üzerindeki etkisi
Projenin öğrenciler üzerindeki etkisini ölçmek amacıyla katılımcılara bir defa projenin başlangıcında (ön test), bir defa da projenin son aşamasında, sosyal sorumluluk şenliğinden sonra (son test) bir takım ölçekler uygulanmıştır. Eş zamanlı olarak aynı okullardan ve aynı yaş gruplarından, projeye katılmayan bir grup öğrenciye de aynı ölçekler uygulanmış, her iki grubun ön ve son test sorularına verdikleri cevaplar karşılaştırılarak, projenin etkisi araştırılmıştır.
Öğrenciler, okullarında proje hakkında yapılan bilgilendirme toplantılarından sonra kendi istekleriyle projede yer almayı seçmişlerdir. Projede toplam 832 çocuk yer almıştır. 435 çocuğa ön test, 112 çocuğa son test uygulanabilmiştir. Ön ve son testi olan öğrenci sayısı (deney grubu) 72'dir. Deney grubundaki katılımcıların 50’si kız 22’si erkektir ve yaşarının ortalaması 12.5'dir. Aynı okullardan proje katılmayan öğrenciler arasından seçilen 59 kişilik kontrol grubun ise 23’ü kız, 36’sı erkek, yaş ortalamaları ise 13.8’dir.
Katılımcılara, çevre duyarlılığı ve sosyal sorumluluk bilinci konularında ölçekler uygulanmıştır. Projenin sonunda, deney grubundaki öğrencilerin çevre duyarlığı ve sosyal sorumluluk bilinçlerinin artması beklenmiştir. Ayrıca, projenin psikolojik yan - etkilerini ölçmek amacıyla, katılımcılara öz- benlik ve kendine güven ölçekleri de uygulanmıştır.
Çevre duyarlılığı:
İlk olarak katılımcılara "çevrede gördükleri değiştirilmesi gereken bir şey?" olup olmadığı açık uçlu bir soru olarak soruldu. Verilen cevaplar kodlandı. Oluşturulan kategoriler şöyledir:
- İnsanlar= uyuşturucu, sigara alışkanlığı, insanların eğitimsizliği, şiddet, sokak çocukları gibi
- Kültür= Okul, tiyatro, sınav sistemi gibi
- Park - Bahçe= Bina çokluğu, ağaç azlığı gibi.
- Temizlik= Çöp, doğal kaynaklar, susuzluk gibi
- Trafik= Ulaşım ile ilgili sorunlar
Deney grubunun verdiği cevaplar tablo 1'de özetlenmiştir.
Tablo 1: Proje Grubunun Çevrede Gördükleri Eksiklikler
|
|
Ön test % |
Son test % |
|
Çevre - insanlar |
22.2 |
12.5 |
|
Çevre - kültür |
8.3 |
6.9 |
|
Çevre- park bahçe |
9.7 |
- |
|
Çevre - temizlik |
29.2 |
63.9 |
|
Çevre - trafik |
9.7 |
4.2 |
Ön ve son testte verilen cevaplar karşılaştırıldığında, katılımcıların son testte özellikle "temizlik" ile ilgili eksiklikleri sorun olarak gördüğü dikkati çekmektedir. Bu artış, KABY projelerinin çoğunluğunun benzer şekilde çevre temizliği ile ilgili olması ile açıklanabilir.
Projenin başında katılımcıların çoğunluğu çevre ile ilgili konulara duyarlı olduklarını belirtmişlerdir. En az % 80’i oturduğu çevreyi daha iyi tanımak istediğini, ve çevrenin daha iyi olması için kendisinin bir katkısı olacağına inandığını belirmiştir.
Ön test sırasında katılımcı ile kontrol gruplarının çevre duyarlılıkları karşılaştırıldığında, katılmcıların duyarlılığının ve çevrenin iyileştirilmesine katkılarının olacağına inançlarının diğer gruptan daha yüksek olduğu gözlemlenmiştir ve bu sonuç istatistiki olarak anlamlıdır (ortalama 5 puan üzerinden proje grubu 4.3, kontrol grubu ise 3.9). Projeye katılımın gönüllük bazında olduğu göz önünde bulundurulursa, çevresine daha duyarlı olan öğrencilerin KABY’da yer almayı seçtikleri söylenebilir. İki grup arasındaki fark son testte de korunmuştur.
Sosyal Sorumluluk:
Kanada Milli Eğitim Bakanlığı tarafından ilköğretim öğrencilerinin sosyal sorumluluğunu değerlendirmek üzere geliştirilmiş bir ölçekten yola çıkılarak hazırlanan 15 maddelik bir ölçek ile katılımcıların sosyal sorumluluk düzeyleri ölçülmüştür. Katılımcılardan verilen ifadeleri 5 basamaklı Likert derecelendirme (1= hiçbir zaman, 5= her zaman) ölçeği üzerinden değerlendirmeleri istenmiştir. Bu ölçeğin iç tutarlığı kullanılan grup için yeterli bulunmuştur (alfa =.70)
Deney ve kontrol gruplarının ön ve son testte verdikleri cevaplar karşılaştırıldığında, proje sonrasında deney grubunun sosyal sorumluluk puanının kontrol grubuna göre daha çok arttığı gözlemlenmiştir, ancak bu fark istatistikî olarak anlamlı değildir. Ancak, kontrol grubundan 16 öğrenci KABY projesinden haberdar olduklarını ve bu projenin çalışmalarına sık sık veya her zaman katıldıklarını belirtmişlerdir. Projenin genel etkisini ölçebilmek için bu 16 öğrenci de deney grubu ile birlikte değerlendirilmiştir. Bu analiz sonucunda, projeye katılmış öğrencilerin sosyal sorumluluk değerlerindeki artışın projeye katılmayan kontrol grubuna göre istatistiki olarak anlamlı bir oranda arttığı belirlenmiştir. Bu artış Figür 1’de gösterilmektedir.
Figür 1: Projeye katılan ve katılmayan öğrencilerin ortalama sosyal sorumluluk değerleri
Proje grubunu bu ölçekteki sorulara verdikleri 5 (her zaman) cevabının yüzdeleri ayrıca Tablo 2’de verilmektedir.
Tablo 2: Proje Grubunu Sosyal Sorumluluk Ölçeğine Verdiği Cevaplar
|
|
Ön test
% |
Son test
% |
|
1. Başkaları ile çalışmayı severim. |
44 |
53 |
|
2. Sadece bir büyüğüm isterse başkaları ile birlikte çalışırım. * |
15 |
13 |
|
3. Çoğunlukla sorumluklarımın farkındayımdır, üzerime düşeni yapar, başkaları ile birlikte çalışırım. |
57 |
72 |
|
4. İyi bir grup lideriyim. |
40 |
46 |
|
5. Genellikle olaylara başkalarının bakış açısından bakmakta zorlanırım.* |
10 |
6 |
|
6. Bir sorunu çözmeye çalışırken genellikle aklım karışır.* |
11 |
10 |
|
7. Önümdeki sorunu büyümeden nasıl çözeceğime dair öneriler üretirim. |
54 |
53 |
|
8. Sorunu küçük parçalara bölebilir ve olası çözüm ve sonuçları düşünebilirim. |
48 |
46 |
|
9. Benden farklı olan kişileri sevmem.* |
7 |
9 |
|
10. Başkaları ile iyi anlaşırım, fakat birisi haksızlığa uğrarsa müdahale ederim. |
59 |
62 |
|
11. Başkaları ile iyi anlaşırım, ve birisi haksızlığa uğrarsa yardım etmeye çalışırım. Başkalarını yargılamamaya çalışırım. |
61 |
71 |
|
12. Sadece kendimi düşünürüm. Kendim için üzülürüm.* |
4 |
6 |
|
13. Dünyanın daha iyi bir yer olmasını sağlayacak şeyler hakkında bazı fikirlerim var, fakat bu konuda ne yapacağımı bilmiyorum. |
33 |
19 |
|
14. Dünyanın daha iyi bir yer olmasını sağlayacak şeyler hakkında çok fikrim var, ve bazı fikirlerimi gerçekleştiriyorum. |
22 |
37 |
|
15. Dünyanın daha iyi bir yer olmasını sağlayacak projelerde çalışıyorum. |
18 |
44 |
* bu maddeler ölçek ortalaması hesaplanırken ters kodlanmıştır.
Öz Kavram (self concept)
Projenin katılımcıların öz kavram değerlendirmeleri üzerindeki etkisini ölçmek amacıyla Piers ve Harris tarafından (1964) geliştirilmiş ölçek kullanılmıştır. Çocukların öz kavramı gelişimini, boyutlarını, kişilik ve çevreleriyle olan ilişkilerini araştırmada kullanılır. Bu ölçekte katılımcılar kendi düşünce, duygu ve tutumlarını değerlendirmektedirler. Davranış, fiziksel görünüm, kaygı, sosyal beğenirlik/gözde olma, mutluluk/doyum ve zihinsel durum/okul durumu adı altında altı alt ölçekten oluşur. Ölçeği oluşturan 80 madde “evet” ya da “hayır” şeklinde yanıtlanır. Elde edilen puanlar 0-80 arasında değişmektedir. Yüksek puanlar olumlu, düşük puanlar ise olumsuz öz-kavram anlamına gelmektedir. Türkiye’de geçerlik ve güvenirlik çalışması Öner (1996) tarafından yapılmıştır. Farklı sosyoekonomik düzeyden gelen ilkokul ve lise öğrencileriyle yapılmış güvenirlik çalışmasında güvenirlik katsayılarının .81 ile .89 arasında değiştiği görülmüştür. Bu araştırmada ise güvenirlik katsayısı .91’dir.
Proje grubundaki öğrencilerin öz kavram değerlerinde ön ve son test arasında bir fark ortaya çıkmamıştır. Alt boyutlara göre ortalama değerler Tablo 3'de özetlenmiştir.
Ön testte, projeye gönüllü katılanlar ile katılmayanların öz- benlik değerleri karşılaştırıldığında, davranış/ uyma ve zihinsel/okul durumu alt boyutlarında istatistiki olarak anlamlı farklar görülmektedir. Her iki boyutta da deneysel gruba giren öğrencilerin aldıkları puanlar kontrol grubundan yüksektir. Davranış/uyma boyutu, öğrencilerin uyumlu davranışlarını, grup içinde çalışabilme özelliklerini, başkaları ile ne kadar geçinebildiklerini; zihinsel/okul durumu boyutu ise okuldaki başarılarını, gönüllü faaliyetlere katılıp katılmadıklarını, parlak ve güzel fikirleri olduğunu düşünüp düşünmediklerini ölçmektedir. Bu iki boyuttaki fark da yukarıda bahsi geçtiği şekilde, projeye katılmaya gönüllü olan öğrencilerin diğerlerinden daha farklı karakteristik özelliklere sahip olduğunun göstergesidir
Tablo 3: Proje Grubunun Öz-Benlik Ölçeği Alt Boyut Ortalamaları
|
|
Ön test (ortalama) |
Son test (ortalama) |
|
Mutluluk/doyum |
.82 |
.78 |
|
Kaygı |
.64 |
.61 |
|
Sosyal beğenirlik/gözde olma |
.86 |
.87 |
|
Fiziksel görünüm |
.74 |
.74 |
|
Davranış ve uyma |
.81 |
.77 |
|
Zihinsel durum/okul durumu |
.85 |
.83 |
not: alt boyut değerleri 0 ile 1 arasında değişmektedir.
Benlik Saygısı
Son olarak, öğrencilere Türkiye'de ve uluslararası literatürde sıklıkla kullanılan Rosenberg Benlik Saygısı Ölçeği (Rosenberg, 1965) uygulanmıştır. 10 maddeden oluşmakta olan bu ölçekte her madde 4 basamaklı Likert derecelendirme ölçeği üzerinde değerlendirilmektedir (1=kesinlikle katılmıyorum, 4=kesinlikle katılıyorum). Alınan yüksek puanlar yüksek özsaygıyı belirtmektedir. Ölçeğin güvenirlik ve geçerliliği birçok çalışma tarafından bildirilmiştir. Ölçek Türkçeye Çuhadaroğlu (1986) tarafından uyarlanmış ve Türk örneklemler üzerinde iç tutarlık katsayısı .71 olarak bulunmuştur. Bu çalışmadaki alfa değeri ise .73’tür.
Projeye gönüllü olan öğrenciler ile projeye katılmayan, kontrol grubunu oluşturan öğrenciler karşılaştırıldığında, ön test sırasında projeye katılanların kendilerine güvenlerinin diğerlerinden daha yüksek olduğu ortaya çıkmıştır ve bu istatistikî olarak anlamlı bir farktır (projeye katılanlar ortalama 50 üzerinden 39.6, diğerleri 37.0). Proje sonunda ise katılımcıların kendilerine güvenlerinde bir artış görülmemektedir. Bu durum, zaten kendilerine güvenleri yüksek olan öğrencilerin Küçük Adımlar Büyük Yarınlar projesine katılmaya gönüllü oldukları şeklinde yorumlanabilir.
Ayrıca kontrol grubunda yer aldıkları halde, KABY faaliyetlerine arasıra da olsa katıldıklarını belirtmiş olan 16 kişilik grubun kendilerine güvenlerinde ortalama olarak 2 puanlık bir artış olduğu gözlemlenmektedir. Bu fark da, katılımcı sayılarının yeterli olmaması sebebiyle istatistikî olarak anlamlı olup olmadığı analiz edilemese de, projenin diğer öğrenciler için pozitif yan etkisinin göstergesi olarak değerlendirilebilir.
KABY projesinin gönüllülerinin süreç hakkındaki geri bildirimleri
Projeye katılan gönüllü grubunun bir kısmı Toplum Gönüllüleri Vakfı’nın var olan gönüllülerinden bir kısmı da yeni gönüllülük yapmaya başlayan üniversite öğrencilerinden oluşuyor. Yeni gönüllüler genellikle, yapılan çalışmaları gönüllülük yapan arkadaşlarından öğrenerek gönüllülük yapmaya başlıyor, bazı gönüllüler ise üniversitelerde yapılan stand ve tanıtım çalışmaları ile daha sonra gönüllülük yapmaya başlıyorlardır.
Öğrenci grubunda olduğu gibi, gönüllülere de proje öncesinde ve sonrasında anketler uygulanmış, ayrıca aynı yaş gruplarından seçilen başka üniversite öğrencilerine de aynı anketler eş zamanlı olarak uygulanmıştır. Böylece proje ve kontrol grubunun ön ve son test değerleri karşılaştırılarak projenin etkisinin ölçülmesi amaçlanmıştır. Ancak projeye katılan toplam 330 gönüllünün sadece 18înden ön ve son test verileri toplanabilmiştir. Kontrol grubundan elde edilen veri sayısı ise sadece 13'dür. Bu sayılar, anlamlı istatistiki karşılaştırmalar yapmaya yeterli olmadığı için aşağıda sadece gönüllülerin süreç hakkında verdikleri geri bildirimlere yer verilmiştir.
Proje hakkında geri bildirim veren 18 gönüllünün 10’u kız, 8’ erkek ve ortalama yaşları 20.8'dir. 8’i daha önce TOG’un başka projelerinde çalışmış, 3’ü ise TOG dışında da sosyal gönüllülük projelerinde yer aldıklarını belirtmişlerdir. Bu grup öğrenci ortalama olarak 2.8 yıldır gönüllü projelerde çalışıyorlar.
Gönüllülerin 12’si proje öncesinde aldıkları eğitimin çok yardımcı olduğunu söylemiştir. Eğitim almadan projeyi tamamlamış olan bir kişi vardır. Projeye harcadıkları zaman, haftada 1 ile 8 saat arasında değişmektedir, ve ortalama 3.7 saattir. Katılımcıların projeye katılım tecrübesi ile ilgili ifadelere verdikleri cevaplar Tablo 4'de özetlenmiştir.
Tablo 4:
Gönüllülerin Proje Hakkındaki Geri Bildirimleri
|
|
Doğru değil |
Doğru |
Tamamen doğru |
|
Genel olarak bu tecrübe benim için çok faydalıydı. |
6 |
7 |
5 |
|
Genel olarak bu tecrübe çok keyifliydi. |
6 |
7 |
5 |
|
Genel olarak bu tecrübe ekibimdeki gönüllü arkadaşlarım için faydalıydı. |
3 |
11 |
4 |
|
Genel olarak bu tecrübe katılımcı öğrenciler için faydalıydı. |
2 |
11 |
6 |
18 katılımcının sadece 7'si ileri dönemlerde projeye devam etmeyi düşünüyorlar ancak hepsi kendi yaşıtlarının bu projede gönüllü olmalarını tavsiye ediyorlar.
Aşağıda projenin etkisi hakkında sorulan sorulara gönüllülerin verdikleri cevaplar kendi ifadeleri ile özetlenmiştir.
Soru 1: Bu projeye katılmanın sizin için etkisini (olumlu veya olumsuz) tek bir cümle ile özetlemeniz gerekirse ne derdiniz?
® Bu proje benim için gönüllü arkadaşlarımla daha yakın ilişkiler kurmama yardımcı olurken aynı zamanda çocukları daha iyi tanımama ve toplum için bir şeyler yapabilmenin mutluluğunu tattırdı.
® Çocuklar çalışmak güzeldi fakat arkadaşlarımızın projeden ayrılması ve bunların yerine yeni gönüllü tahsisinin yapılması gerçekten yorucuydu. Umarım bundan sonra böyle olmaz
® Çocuklarla çalışma deneyimi edindik
® Çocuklarla nasıl iletişime gireceğimi öğrendim, tecrübe oldu.
® Kişisel gelişim, toplum önünde konuşabilme vb [yetileri] kazandım
® Öğrencilerle paylaşım yaparken aslında ben de çok şey öğrendim
® Öğrendim, öğrendiğimi bir başkasına aktararak karşımdaki insana bireyler öğrettim.
® Sosyal sorumluluk bilinci yerleşti.
® Yapacağım meslekle ilgili çok güzel bir tecrübe kazandım.
Bir kişi ise edindiği tecrübenin olumsuz olduğunu, çocukları sevmediğini fark ettiğini belirtmiş.
Soru 2: Bu projenin katılımcı öğrenciler için etkisini (olumlu veya olumsuz) tek bir cümle ile özetlemeniz gerekirse ne derdiniz?
® Çevrelerindeki sorunları sadece büyüklerin değil onların da çözebileceklerini anladılar.
® Çocukların çevrelerinde gelişen olaylara dikkatli bakması ve sorunlara çözüm geliştirme isteği.
® Daha sosyal oldular
® Etrafındaki soruları farkına varmayı öğrendiklerini gördüm.
® Her ne kadar farklı insanlarla bir arada olmak onları tedirgin etse de aldıkları eğitimlerle birey olmalarının farkına vardılar ve toplum için ben neler yapabilirim sorgusunu sorma, düşünme ve çözüm önerileri üretmeleri faydalı oldu
® Katılan öğrencilerin sosyal sorumluluk, gönüllülük adına farkındalıkları arttı.
® Katılımcı öğrenciler için çevresine duyarlı ve özgüvenleri arttı
® Öğrencilere verilen eğitimler onlarda sosyal sorumluluk olgusunu geliştirdi. Ekip olayları onlar açısından en güzeliydi.
® Öğrendiler, öğrendiklerini uygulayarak bir proje yaptılar ve hedefe ulaştılar
® Sivil toplumu öğrenmeleri
® Tamamen kendi inisiyatiflerini kullanmayı öğrendiler
® Zamanlarını ayırarak sorumluluk alabilmeyi öğrenciler.
Soru 3: İlk gününden beri geçirdiğiniz zamanı düşünürseniz, bu projenin sizin ve katılımcı öğrenciler için daha faydalı olması için nelerin daha farklı olmasını dilerdiniz?
® Çocuklardan daha fazla saygı görmek isterdim.
® Projeye ayırmak için daha fazla zamana ve öğrencilerin projeyi daha çok benimsemesini ve eğitimci abilerini/ablalarını yormamalarını isterdim. Çocuk psikolojisi ile ilgili ayrı bir eğitim.
® Çocukların daha sessiz olmaları, çocuk psikolojisi konusunda ayrı bir eğitim olmalı.
® Anahtar eğitimlerinin yanı sıra çocuk psikolojisiyle ilgili gönüllülere eğitim verilmeli.
® Gönüllü ekibinde proje başladığında olan kişilerin proje sonuna kadar projede bulunmaları gerek. Okul yönetimini çok iyi tanımalı yoksa daha sonra sorun çıkartabiliyor.
® Okul yönetimini tavrı biraz olumsuzdu. Projeye biraz geç başlamak zorunda kalıyorduk.
® Olumsuzluk baştan kaynaklanır (balık baştan kokar). Öğrencilerde güven duygusunun az gelişmesi bazı aksaklıklar çıkartı. Aile ve güven faktörü vardı.
® Oyunlar her ne kadar eğitici olsa da birçok öğrenci oyunlarla kendilerini sınırlandırdı. Öğrencilerle iletişim konusunda bizlere de ayrı birer eğitim verilmesi uygun olurdu. Çünkü bazı zamanlar onları kontrol etmek oldukça zordu. En azından çocuk psikolojisi konusunda uzmanlardan bilgi alışverişi yapmak bu projeyi daha da verimli hale getirecektir.
®
